زباله های الکترونیکی؛ تهدید یا فرصت؟




کمی به رایانه، تلویزیون، تلفن همراه، رادیو، کنسول بازی یا دستگاه پخش موسیقی تان فکر کنید. بعد از گذشت چند سال چه سرنوشتی در انتظار آنهاست. کمی به رایانه، تلویزیون، تلفن همراه، رادیو، کنسول بازی یا دستگاه پخش موسیقی تان فکر کنید. بعد از گذشت چند سال چه سرنوشتی در انتظار آنهاست. بی شک قرار نیست، این وسایل تا ابد کارکرد روز اول را داشته باشد. دستگاه های الکتریکی و الکترونیکی مورد استفاده ما، فهرست بلند بالایی ایجاد می کنند و این پرسش اساسی درباره آنها مطرح می شود که پس از سال ها وقتی عمر مفیدشان به سرآمد، چه خواهد شد؟ دستگاه های مختلف الکترونیک که از رده مصرف خارج می شوند، سبب شکل گیری مفهومی نو به نام زباله الکترونیک( electronic waste یا به اختصار e waste ) شده اند. در واقع زباله الکترونیکی تشریح کننده انواع محصولات الکتریک و الکترونیک دور ریخته شده و بی مصرف است. آمار سازمان های مختلف زیست محیطی نشان می دهد طی چند دهه اخیر، نیاز بشر به انواع ابزارهای مدرن بشدت افزایش یافت و در نتیجه، حجم دستگاه های بی مصرف نیز افزایش چشمگیری را تجربه کرد. پیشرفت غول های اقتصاد شرق یعنی چین و هند نیز سبب افزایش بی سابقه حجم این زباله ها شد. اما چه سرنوشتی در انتظار زباله های الکترونیک تولید شده بشر است؟ زباله های الکترونیک معمولاً دارای مواد سمی و خطرناکی هستند که بیشتر آنها سر از لندفیل ها (مکانی که زباله ها در آن دفن می شود) در می آورند. همچنین بخشی از زباله های الکترونیک کشورهای توسعه یافته به کشورهای در حال توسعه صادر می شود. در این کشورها، کارگران در محیط های اغلب ناایمن و فاقد قوانین مناسب، این زباله ها را بازیافت می کنند. با این که در این فرآیند، بخشی از مواد ارزشمند این زباله ها بازیافت می شود، اما شرایط نامطلوب این محیط ها، پیامدهای نگران کننده ای برای این کشورها به همراه خواهد داشت. در حال حاضر، کشورهای مختلف بیش از پیش متوجه آثار زیانبار این وضع شده اند. متاسفانه تاکنون پژوهش چندانی درباره اثرات مقدار اندکی از این مواد سمی در درازمدت انجام نشده و بیشتر مطالعات درباره اثرات کوتاه مدت قرارگیری در معرض مقدار زیادی از این مواد بوده است. خطرات زباله های الکترونیک وقتی سخن از یک وسیله الکتریکی به میان می آید، معمولا قالب خارجی آن یا گاهی مدارهای موجود در آن به نظر می آید، اما در واقع مواد شیمیایی درون این قطعات است که سمی و البته گران قیمت است. در بسیاری از دستگاه های الکتریکی و الکترونیک انبوهی از فلزات سنگین، نیمه رسانا و سایر ترکیبات شیمیایی یافت می شود. خطر ناشی از زباله های الکترونیک از موادی نظیر سرب، مرکوری، آرسنیک، کادمیوم، مس، بریلیوم، باریوم، کروم، نیکل، روی، طلا و نقره ناشی می شود. این مواد در مدارهای الکترونیک، چیپ های رایانه و نیز نمایشگر و سیم کشی های موجود در این تجهیزات وجود دارد. همچنین در بسیاری از دستگاه های الکترونیک، مواد ضد آتش وجود دارد که برای سلامت انسان زیانبار است. در حالت عادی، این مواد درون دستگاه های مورد استفاده خطری را متوجه سلامت ما نمی کنند. مشکل وقتی ایجاد می شود که این دستگاه ها شکسته شوند. در این صورت، این مواد سمی ممکن است به محیط اطراف نشت کند. مواد شیمیایی سنگین موجود در زباله های الکترونیک در لندفیل ها پس از مدتی موجب آلودگی خاک و حتی منابع زیرزمینی می شود. آلودگی هوای اطراف این محل ها نیز از دیگر مشکلات به وجود آمده است. البته هنوز شدت آسیب هایی که این نوع زباله ها به محیط زیست وارد می کند، مورد مطالعه دقیق قرار نگرفته است. آسیب زباله های الکترونیک به محیط زیست به دو شکل است؛ شکل اول به حالتی اطلاق می شود که در آن، سرعت دریافت مواد سمی در بدن انسان ها، گیاهان و حیوانات بیشتر از سرعت دفع آنهاست. شکل دوم نیز حالتی است که در آن، مواد سمی در چرخه غذایی به شکل تصاعدی افزایش می یابد. به عنوان مثال پلانکتون ها مقدار کمی جیوه جذب می کنند. ماهی هایی که مقدار زیادی پلاکتون می خورند، مقدار زیادتری جیوه وارد بدن خود می کنند. با مصرف این ماهی ها ، آلودگی بمراتب بیشتری وارد بدن انسان می شود. کارشناسان برنامه پژوهشی فلزات سنگین دارتموث، فهرستی از اثرات برخی مواد سمی بر بدن انسان را تهیه کردند. البته این فهرست شامل همه زیان های این مواد نیست و فقط برخی مواد خطرناک موجود در تجهیزات الکترونیک را مورد اشاره قرار داده است. آرسنیک می تواند سبب ایجاد اختلال در ارتباطات سلولی و نیز رشد آنها شود و تماس طولانی مدت با مقدار کمی از آن باعث بروز بیماری های قلب و عروق، سرطان و دیابت می شود. کادمیوم بر توانایی بدن فرد در جذب کلسیم تاثیر منفی می گذارد و این، خود سبب بروز دردهای استخوانی و کاهش استحکام استخوان ها می شود. کروم، مشکلات پوستی ایجاد کرده و حتی می تواند منجر به بروز سرطان شود. مسمومیت با مس نیز می تواند سبب بروز مشکلاتی از جمله کاهش توان ذهنی شود. آلودگی شدید با این فلز می تواند به فلج، کما و مرگ بینجامد. نیکل هم در مقادیر زیاد، سرطان زا خواهد بود. با زباله های الکترونیک چه کنیم؟ در کشورهای توسعه یافته، چند راه برای خلاصی شهروندان از دست این تجهیزات برقی و الکترونیک بی مصرف وجود دارد. بسیاری از شرکت ها از جمله اپل، دل، سونی و توشیبا برنامه هایی برای پس گرفتن دستگاه های بی مصرف مشتری هایشان دارند و البته برنامه هایی از این دست در این کشورها در حال گسترش است. راه دوم نیز تحویل این نوع زباله ها به مراکز مجاز بازیافت است. در این مراکز، تجهیزات بی مصرف ریز می شود و روی نوار نقاله قرار می گیرد. سپس برخی قسمت های ارزشمند از طریق ماشین یا کارگران جدا و به کار گرفته می شود.