روان شنـاسـی اسـتـیـو جـابـز




نیمه پنهان بنیانگذار اپل مرگ «استیو جابز» در چهارشنبه ۵ اکتبر (۱۳ مهر) موجی از تسلیت و بزرگداشت را برانگیخت. صفحه های یادبود روزنامه ها، او را انسانی «دوراندیش» و «هنری فورد صنعت رایانه» خواند و طرفدارانش به فروشگاه های اپل هجوم بردند تا برای بزرگداشت او، یادداشت، دسته گل و سیب های واقعی بگذارند... مشکل است سوگواری از این نوع را برای سایر مدیران شرکت ها تصور کرد. آیا مرگ رییس «جنرال الکتریک» یا «اکسون موبایل» هم ۱۰هزار پیغام الکترونیک در ثانیه را ایجاد خواهدکرد؟ اما جابز ترکیبی از زیرکی، کارآفرینی و بازاریابی داشت که کاملا به اپل و فرآورده هایش مربوط بود. اما اینکه چگونه فردی مانند جابز می تواند این طور آینده نگر باشد، هنوز جزو اسرار است. دانشمندان علوم اجتماعی می گویند استعدادهای افرادی مانند جابز نه کاملا ذاتی است و نه کاملا اکتسابی، بلکه ترکیبی از این دو است و با اینکه هوش، عامل مهمی است، خلاقیت و جاذبه شخصی هم در چنین افرادی اهمیت دارد. «زاک هامبریک» روان شناس دانشگاه ایالتی میشیگان، می گوید: «در موفقیت افرادی مانند استیو جابز، هم مجموعه ای از توانایی های فکری و شخصیتی مطرح است و هم محیطی که برای خود انتخاب می کنند.» هامبریک معتقد است: «استیو دور و بر خودش را با افرادی بسیار هوشمند پر کرده بود که تفکر، خبرگی و دانش او را ارتقا می دادند.» توانایی های هوشمند به گفته هامبریک، چگونگی ایجاد افراد با استعدادهای فوق العاده، مباحثه ای درازمدت در روان شناسی بوده است. یک دیدگاه در این مورد وجود دارد که می گوید استعدادهای ذاتی چنین افرادی آنها را به مدارج بالا می رساند اما گروهی دیگر از روان شناسان معتقدند در موفقیت این افراد پشتکار و تجربه، از استعدادهای ذاتی بیشتر است. احتمالا پاسخ در میانه این دو عقیده قرار دارد. به گفته هامبریک، اهمیت پشتکار «غیرقابل انکار» است. او می گوید: «دستیابی به مدارج بالا، هرگز بدون حداقل ۱۰ سال تمرین و آمادگی به دست نمی آید.» نتایج یک بررسی منتشر شده در مجله سایکولوژیکال ساینس در سال ۲۰۰۷ نشان داد که در میان هوشمندترین افراد، تفاوت اندکی در میزان هوش ممکن است تعیین کننده موفقیت باشد. در این بررسی که آن را دیوید لوبینسکی، روان شناس دانشگاه وندربیلت و همکارانش انجام دادند، موفقیت درازمدت افردی که در ۱۳ سالگی در بالاترین صدک در امتحان ریاضی SAT (آزمون استاندارد پذیرش در کالج در آمریکا) قرار داشتند، مورد مقایسه قرارگرفت. این پژوهشگران نشان دادند ۱۳ ساله هایی که در این آزمون در صدک ۹/۹۹ قرار دارند، نسبت به همردیفان خود در صدک ۱/۹۹، ۱۸ برابر بیشتر احتمال دارد دکترای ریاضیات یا علوم بگیرند. با وجود این، هامبریک و همکارانش نشان داده اند که حتی در میان افراد با پشتکار بالا، هوش ذاتی باعث ایجاد تفاوت در میزان کارکرد خواهد شد. نتایج این پژوهش که در مجله «مسیرهای فعلی در علم روان شناسی» منتشر شده است، نشان می دهد بدون توجه به اینکه فرد چقدر تجربه کاری دارد، ظرفیت حافظه کاری تعیین کننده ۲۵ درصد تفاوت در دشیفر کردن در میان نوازندگان است. از آنجا که هوش و حافظه کاری به شدت تحت تاثیر ژنتیک هستند، پیام کلی این تحقیق این است که همه چیز به مغز بازمی گردد. هامبریک می گوید: «استعدادها و توانایی های پایه ای فرد احتمالا تعیین کننده حداکثر میزان کارکردی است که می تواند به آن دست یابد و گرچه تمرین و پشتکار نقش بزرگی در کارکرد دارند اما تاثیر توانایی های ذاتی بالاتر و فراتر است.» خلاقیت و شخصیت هوش و حافظه کاری ممکن است با یک خصوصیت مشهور دیگر جابز هم مرتبط باشند؛ خلاقیت. به گفته هامبریک، افرادی که دارای حافظه کاری قوی ای هستند، به خلاق بودن هم گرایش دارند، گرچه معلوم نیست که کدام یک از این ۲ خصوصیت، علت ایجاد دیگری است. احتمال دارد حافظه کاری با دادن «فضای کاری» ذهنی بیشتر برای نگهداری ایده ها و ایجاد پیوندهای جدید میان آنها، بر خلاقیت تاثیر بگذارد. اما هوش و حافظه کاری همه ماجرا نیستند. هامبریک می گوید: «همه ما احتمالا افرادی هوشمند را می شناسیم که توانایی بالایی در خصوصیتی به نام «هوش سیال» دارند، یعنی می توانند مسایل جدید را حل، فکر و به طور تحلیلی استدلال کنند و در عین حال خلاق هم نیستند.» اینجاست که پای «شخصیت» به میان می آید. «جابز» از بسیاری جهات سخت گیر و پرتوقع بود. همکار او «جف راسکین» زمانی گفته بود: «او می توانست پادشاهی عالی برای فرانسه باشد.» جابز تصویر خودش (و نیز اپل) را به شدت تحت کنترل داشت و روزنامه نگارانی که اخبار اپل را گزارش می کردند، جابز را «آدمی بدعنق و حساس» توصیف می کردند. دوراندیشی یک عامل دیگر در موفقیت جابز نقش داشت؛ تبلیغ شخصی و شخصیت مستحکم. فیلیپ المر دویت بلاگر CNN می گوید: «او برای مصاحبه، آدم سخت و حساسی بود و همیشه به شدت خودش را چهره می کرد.» استعداد جابز در مجاب کردن دیگران آنقدر زیاد بود که به «حوزه تحریف واقعیت مشهور شد.» معاون رییس اپ، گای «باد» تریبل این اصطلاح را برای توصیف روش جابز در قانع کردن هر کسی با هر چیزی به کار برد. جابز ترسی از تبلیغ فراورده هایش نداشت و در سال ۲۰۰۷ در مراسم معرفی «آیفون» به حضار گفت: «امروز اپل می خواهد تلفن را دوباره اختراع کند.» در سال ۲۰۱۰ هم در کنفرانس خبری معرفی «آی پد»، آن را «جادویی و انقلابی» خواند. دارن تریدوی، استاد سازمان دهی و منابع انسانی در دانشگاه بوفالو می گوید: «جابز در تبدیل خودش به یک برند در شرکت اپل موفق بود. تقریبا می شود گفت افراد برای این عاشق جابز هستند که محصولات شرکت او به آنها احساسی از غرور و منحصر به فرد بودن می دهد.» به گفته تریدوی، جابز در شناساندن خودش به عنوان «مدیری با شهرت جهانی» بسیار هوشمندانه عمل و از مهارت های سیاسی برای تسلط بر پیامش و ایجاد شهرت اپل به عنوان شرکتی با محصولات ابداعی استفاده می کرد. میشل بلای، استاد رفتار سازمانی در دانشگاه کلرمون می گوید: «او جذبه اش را با محصولاتی قدرتمند همراه می کرد»، اما به گفته بلای این جذبه (یا کاریزما) جنبه تاریکی هم داشت؛ عادت او به پارک کردن در نقاط مخصوص معلولان (پیش از بیماری اش) و گرایش های استبدادی اش در محل کار، قاعده بودند نه استثنا. بلای می افزاید: «مادامی که رهبران پرجذبه (کاریزماتیک) در هاله موفقیت و شهرت قراردارند، مردم بسیاری از خطاهایشان را نادیده می گیرند.» به گفته او، این گرایش در مردم پس از مرگ چنین رهبری تشدید هم می شود. نکته عجیب این است که بخشی از جذبه جابز نه از خودش بلکه از موقعیتش ناشی می شد. او زمانی به اپل بازگشت که این شرکت به هم ریخته بود و او به این وضعیت با سبک ارتباطی جذبه آمیزی واکنش نشان داد؛ واکنشی مسلط، تاثیرگذار و قاطع. به گفته بلای، این صفات ممکن بود در شرکتی پایدارتر تاثیر چندانی به جای نگذارد.» جابز همچنین در جذب کردن جمعیت تکنولوژی دوستی که محصولاتش را ستایش می کردند، بسیار خوب عمل می کرد. بلای می گوید: «او در یک پس زمینه دیگر، لزوما مانند شرایط دره سیلیکون با فضای دوستدار تکنولوژی و امیدوار به دگرگونی جهانش، پرجذبه نبود. اگر در چنین محیطی باشید، او مانند مسیحی رایانه دوست به نظر می رسد که می خواهد به ما کمک کند این شرکت را سرو سامان دهیم و دنیا را دگرگون کنیم و او واقعا این کار را کرد.» منبع: LiveScience دکتر علی ملائکه